Oświetlenie i technika świetlna
Przeczytaj:
Premier Litwy Gediminas Kirkilas uważa, że Litwa powinna posiadać więcej praw w zarządzaniu przyszłą elektrownią atomową, którą planują wybudować wspólnie Litwa, Łotwa, Estonia i Polska w miejscu obecnej elektrowni w Ignalinie.
Więcej …
Reklama płatna
Logowanie
Statystyki
Użytkowników : 13565
Pozycje : 2121
Zasoby : 1
Odsłon : 16139590
Kto jest na stronie
Naszą witrynę przegląda teraz 41 gości 
Ekologika.pl Inne Oświetlenie i technika świetlna
Oświetlenie i technika świetlna PDF Drukuj
Ocena użytkowników: / 3
SłabyŚwietny 
Artykuły - Inne
Wpisany przez Administrator   
Czwartek, 18 Luty 2010 10:04

Wiadomości teoretyczne

Technika świetlna jest dziedziną obejmującą oparte na teorii naukowej sposoby wytwarzania, formowania, rozsyłu, mierzenia i stosowania światła, w celu uwidocznienia przedmiotów i ich otoczenia. Jest dziedziną stosunkowo szeroką, o złożonych podstawach wiedzy i rozległym zastosowaniu. Ma charakter interdyscyplinarny.

Teoria tej dziedziny opiera się na wiedzy zaczerpniętej z fizyki, chemii i elektryki, w zakresie przede wszystkim zagadnień promieniowania, wysokiej próżni, materiałoznawstwa, luminofonów, miernictwa elektrycznego z uwzględnieniem odbiorników fotoelektrycznych. Teoria tej dziedziny opiera się również na wiedzy zaczerpniętej z fizjologii narządu wzrokowego, z psychologii oraz architektury i plastyki. Tworzona jest w istotnym stopniu na podstawie wyników specjalnie pomyślanych i wykonanych eksperymentów. Podstawą takich eksperymentów jest wykorzystanie człowieka w charakterze miernika rejestrującego doświadczenia wynikające z kontaktu ze środowiskiem, w szczególności z promieniowaniem widzialnym.

Podstawowe działy techniki świetlnej są dość zróżnicowane i w praktyce ulegają dalszemu podziałowi. Można do nich zaliczyć: źródła światła, oprawy oświetleniowe, fotometrię, kolorymetrię i technikę oświetlania.

W problematyce żródeł światła, ściślej biorąc elektrycznych źródeł światła, dominują zagadnienia konstrukcyjno-technologiczne. Dotyczą one wytwarzania żarówek i różnych odmian lamp wyładowczych (świetlówek, rtęciówek, sodówek) oraz sprzętu pomocniczego umożliwiającego zapłon i świecenie źródeł wyładowczych. Występują również zagadnienia eksploatacyjne dotyczące źródeł światła i prawidłowych warunków ich działania.

W problematyce opraw oświetleniowych dominują odmienne zagadnienia konstrukcyjno-technologiczne. Dotyczą one formowania rozsyłu światła wysyłanego przez źródła oraz praktycznego przyłączania źródeł do sieci zasilającej. Dotyczą również zagadnień temperaturowych, mechanicznych i estetycznych. Występują również zagadnienia eksploatacyjne dotyczące cech opraw i ich pożądanego zastosowania.

W zakres fotometrii wchodzą pomiary światła, na podstawie których określa się wartości podstawowych wielkości i wielu wskaźników charakteryzujących źródła światła, oprawy oświetleniowe oraz efekty związane z zastosowaniem światła w celu uwidocznienia obiektów i ich otoczenia.

W zakres kolorymetrii wchodzą pomiary i obliczenia barwy światła. Prowadzone są one w celu charakteryzowania niektórych cech źródeł światła i efektów związanych z ich zastosowaniem.

W zakres techniki oświetlania wchodzą sposoby stosowania światła w celu uwidocznienia obiektów i otoczenia, czyli inaczej w celu oświetlenia.

Technika świetlna należy do dość specyficznych dziedzin. Istotna odrębność dziedziny wynika z faktu, że naczelnym kryterium jest sposób reagowania człowieka na światło. Wynika stąd stosowanie specyficznego układu wielkości i jednostek związanych z dziedziną, a zatem odrębny język techniki świetlnej. Wspomniane wielkości są nazywane wielkościami fotometrycznymi. Określenie tych wielkości jest oparte na zmiennej czułości reagowania człowieka na bodźce świetlne docierające do oczu[20].

Światło i promieniowanie

Pod pojęciem światło rozumie się promieniowanie elektromagnetyczne, które wywołuje w oku ludzkim wrażenie jasności, czyli jest widzialne. Chodzi tu przy tym o bardzo małą część znanego nam spektrum, a mianowicie o promieniowanie o długości fal pomiędzy (380-780) nm (rys. 1.1).

Temperatura barwowa światła jest definiowana przez porównanie z tzw. "ciałem czarnym" i zilustrowana na krzywej Plancka. Jeżeli podnosi się temperatura "ciała czarnego", to w spektrum wzrasta udział promieniowania niebieskiego, a zmniejsza się promieniowanie czerwone. Światło żarówki o białym ciepłym świetle ma np. temperaturę równą 2700 K, a świetlówka dająca światło porównywalnie do dziennego temperaturę 6000 K, (rys. 1.2).

Barwa światła. 

Temperatura barwowa opisuje barwę światła i wyróżnia trzy grupy:

biała ciepła < 3300 K * biała naturalna 3300 5000 K * białe światło dzienne > 5000 K

Pojęcia i jednostki techniki świetlnej

Określenie i współzależność jednostek

Jednostki wielkości fotometrycznych należą do układu SI, wynikają z umownie przyjętej (podstawowej) definicji kandeli (jednostki światłości) i zależności definicyjnych wiążących wzajemnie poszczególne wielkości fotometryczne.

Tabela 1.1 Podstawowe wielkości stosowane w technice świetlnej: PN-64/E-01005 [12]

Wielkość

Oznaczenie

Określenie

Nazwa i oznaczenie jednostki

Ilość światła

Energia wypromieniowana w czasie t oceniona wg wrażenia wzrokowego

lumenogodzina

lm*h

Strumień świetlny

Moc promieniowania oceniona wg wrażenia wzrokowego

lumen, lm

1lm=1cd*sr

Światłość

Stosunek strumienia świetlnego wysyłającego przez źródło światła w nieskończenie małym stożku obejmującym dany kierunek kąta bryłowego tego stożka

kandela, cd

Natężenie oświetlenia

Stosunek strumienia świetlnego padającego na elementarne pole powierzchni otaczające dany punkt do tego pola

luks, lx

1lx=1lm/m2

Luminacja

Stosunek światłości elementarnego pola powierzchni w danym kierunku do pola rzutu tej powierzchni na płaszczyznę prostopadłą do danego kierunku (czyli do tzw. powierzchni pozornej)

kandela na metr kwadratowy, cd/m2 (nit,nt); kandela na centymetr kwadratowy, cd/cm2 (stilb,sb)

Współczynnik odbicia

Stosunek strumienia świetlnego odbitego  do strumienia świetlnego padającego na to ciało

 

Współczynnik przepuszczania

Stosunek strumienia świetlnego pochłoniętego przez dane ciało  do strumienia świetlnego padającego na to ciało

 

Współczynnik pochłaniania

Stosunek strumienia świetlnego pochłoniętego przez dane ciało  do strumienia świetlnego padającego na to ciało

Temperatura barwowa

Tc

Temperatura ciała czarnego, przy której barwa źródła światła i ciała czarnego są takie same

kelwin, K

Wskaźnik oddawania barw

Ra

Miara stopnia zgodności wrażenia barwy przedmiotów oświetlonych danym źródłem światła z wrażeniem barwy tych samych przedmiotów oświetlonych odniesionym źródłem światła w tych samych warunkach

 

Skuteczność świetlna źródła światła

Stosunek wypromieniowanego strumienia świetlnego do doprowadzonej mocy elektrycznej

lumen na wat, lm/W

Trwałość źródła światła

T

Czas pracy źródła światła, w ciągu którego jego strumień świetlny nie zmniejszy się poniżej wartości dopuszczalnej

godzina, h

Sprawność świetlna

Stosunek strumienia świetlnego wypromieniowanego przez oprawę oświetleniową do strumienia świetlnego źródła światła w oprawie 

 

Współczynnik zapasu

k=Ep/Ezn

Stosunek początkowego natężenia oświetlenia Epdo wymaganego natężenia oświetlenia Ezn

 

Kandela (cd) jest to światłość w danym kierunku źródła światła, które wysyła promieniowanie monochromatyczne o częstotliwości 540x1012 Hz (w przybliżeniu o długości fali =555mm) i dla którego w danym natężenie promieniowania (gęstość kątowa mocy promieniowania) wynosi 1/683 wata na steradian (1979r.).

Lumen - jednostka strumienia (lm) jest to strumień wysyłany w obrębie kąta wynoszącego 1 srd przez źródło o stałej światłości wynoszącej 1 cd (1 lm = cd * srd).

Lumen - określenie energetyczne - jest to strumień świetlny źródła światła, które wysyła promieniowanie monochromatyczne o częstotliwości 540x1012 Hz i dla którego moc promieniowania wynosi 1/683 wata.

Jednostkami wielokrotnymi są:

*dekalumen (1 dklm = 10 lm); *kilolumen (1 klm = 1000 lm).

Luks (1 lx) jest to natężenie oświetlenia wytworzone przez strumień świetlny 1 lumena równomiernie rozłożony na powierzchni o polu 1 m2.

Nit - jednostka luminacji (nt) jest to luminacja 1 m2 powierzchni świecącej w kierunku normalnym ze światłością wynoszącą 1 cd. Przy powierzchni odbijającej w sposób rozproszony o współczynniku odbicia luminacja i równa się dla danej powierzchni 1 nt, gdy (w luksach), a więc np. gdy= 0,8 i E = 4 lx, wówczas L = 1 nt. Jednostką wielokrotną luminacji jest stilb (sb) 1 sb = 1 cd/cm2 = 104 nt [14]

Miernictwo techniki świetlnej

Produkcja sprzętu oświetleniowego (źródeł światła i opraw oświetleniowych), a także technika oświetlania wymagają dokonywania pomiarów wielkości świetlnych. Pomiary te wykonuje się za pomocą fotometrów subiektywnych (fotometria subiektywna, wzrokowa), bądź przez pomiar wielkości elektrycznych zależnych funkcjonalnie od porównywanych wielkości świetlnych (fotometria obiektywna, fizyczna). Fotometria obiektywna znajduje obecnie bardzo szerokie zastosowanie ze względu na swą prostotę, łatwość zautomatyzowania przebiegu pomiaru, niezależność wyników od właściwości oka obserwatora i szybkość dokonywania pomiarów.

Odbiorniki promieniowania świetlnego stosowane w fotometrii:

  • ogniwa fotoelektryczne selenowe (ogniwa o warstwie zaporowej), są najczęściej stosowanymi odbiornikami promieniowania świetlnego;
  • komórki fotoelektryczne próżniowe i gazowane (o emisji zewnętrznej);
  • krotniki fotoelektryczne.

2.1. Selenowe ogniwo fotometryczne

Zastosowanie w fotometrii ogniw fotoelektrycznych uprościło niezmiernie wyznaczenie krzywych światłości. Przy pomiarach ogniwem fotometrycznym należy zwracać uwagę na stałość temperatury ogniwa, która - nawet przy stałej temperaturze otoczenia w pracowni - może zmieniać się na skutek napromieniowania, zwłaszcza długotrwałą częścią widma (podczerwienią).

Przy pomiarze natężenia oświetlenia w pomieszczeniu zamkniętym, gdzie część strumienia odbitego od ścian może padać na ogniwo pod bardzo dużym kątem, powoduje to znaczny stosunkowo uchyb systematyczny pomiaru. W celu wyeliminowania wpływu skośnego padania światła na ogniwo stosowane są różne konstrukcje pomocnicze zwiększające w tym przypadku natężenie oświetlenia na powierzchni ogniwa, m. in. urządzenie do korygowania ogniwa.

Stosunek średnicy D do wysokości h należy dobrać dla danego materiału rozpraszającego krążka 1 eksperymentalnie.

2.2 Ława fotometryczna

Podstawowym urządzeniem każdej pracowni fotometrycznej, służącym do zmiany odległości r fotometru od źródeł światła jest ława fotometryczna.

Do pomiarów światłości źródeł światła w różnych kierunkach służą na ławie fotometrycznej specjalne urządzenia, pozwalające na obrócenie badanego źródła światła o określony kąt dookoła osi pionowej lub poziomej, prostopadłej do osi optycznej ławy. Odległość żarówki od fotometru lub ogniwa umieszczonego na ławie powinna być większa niż pięciokrotny największy wymiar żarnika. Spełnienie tego warunku przy żarówkach o bańce przeźroczystej nie nastręcza trudności, toteż zwykle jest on spełniony. Natomiast przy żarówkach o bańce wewnątrz matowanej lub ze szkła mlecznego oraz lampach wyładowczych o jarzniku rurowym, niekiedy znacznej długości, należy zawsze sprawdzić, czy odległość od fotometru jest większa niż pięciokrotny najdłuższy wymiar bańki rurki jarznika. Lampy fluorescencyjne mają na ogół długość tak znaczną, że nie mogą być fotometrowane na zwykłej ławie.

Obracanie źródła światła za pomocą urządzenia obrotowego wprowadza dodatkowy uchyb pomiaru ze względu na zmianę rozkładu temperatur przy różnym położeniu źródła światła. Odnosi się to zwłaszcza do lamp wyładowczych, których wartości świetlne zależą w znacznym stopniu od rozkładu temperatury. Dlatego też ten sposób wyznaczania krzywych światłości nie jest wskazany przy dokładniejszych pomiarach fotometrycznych.

2.3 Lumenomierz

Lumenomierz w kształcie kuli, sześcianu, wielościanu lub innej bryły zmkniętej światłoszczelnie, pomalowanej wewnątrz białą, odbijającą niewybiórczo, matową farbą, o określonym składzie służy do pomiaru strumienia świetlnego.

Natężenie oświetlenia na okienku pomiarowym w lumenomierzu kulistym

(2-1)

przy czym: R - promień kuli lumenomierza, - współczynnik odbicia ściany wewnętrznej lumenomierza,  - strumień świetlny źródła wzorcowego. Pomiaru strumienia badanego  dokonuje się porównując ze strumieniem wzorcowym, mierząc dla obu źródeł światła natężenie oświetlenia Eb i Ew na okienku pomiarowym oraz obliczając strumień badany wg zależności:

(2-2)

Przy pomiarze subiektywnym natężenia oświetlenia Eb i Ew wyznaczamy na podstawie pomiaru światłości I szyby mlecznej zamykającej okienko pomiarowe (Ib = kEb, Iw = kEw).

Przy pomiarze obiektywnym natężenia oświetlenia Eb i Ew wyznacza się na podstawie pomiaru prądu fotoelektrycznego i ogniwa lub komórki fotoelektrycznej umieszczonej w okienku pomiarowym (ifb = kEb, ifw = kEw).

W celu wyeliminowania uchybu pomiaru spowodowanego różnym pochłanianiem strumienia odbitego od ścian lumenomierza przez źródło strumienia , stosuje się dwukrotny pomiar natężenia oświetlenia na okienku pomiarowym Epb i Epw pochodzącego od żarówki pomocniczej Zp przy umieszczonym wewnątrz lumenomierza źródle światła badanym lub wzorcowym.

Szukany strumień wyraża się wzorem:

(2-3)

Za pomocą lumenomierza można ponadto wyznaczyć sprawność opraw oświetleniowych oraz współczynniki przepuszczania, odbicia oraz pochłaniania materiałów przy kierunkowym i rozproszonym padaniu światła na próbkę.

Eb - natężenie oświetlenia próbki badanej, Ew - natężenie oświetlenia próbki wzorcowej, Epb - natężenie oświetlenia pochodzące od żarówki pomocniczej Zp przy umieszczonym wewnątrz źródle światła badanym, Epw - natężenie oświetlenia pochodzące od żarówki pomocniczej Zp przy umieszczonym wewnątrz źródle światła wzorcowym.

2.4 Nitomierz

Jaskrawościomierz obiektywny lub subiektywny służy do pomiaru luminacji powierzchni świecących oraz luminacji powierzchni odbijających w sposób kierunkowy lub kierunkowo-rozproszony. Luminację L oświetlonej powierzchni odbijającej w sposób rozproszony (zgodnie z prawem Lamberta: "Ciało promieniuje zgodnie z prawem Lamberta, gdy jego luminacja we wszystkich kierunkach jest stała, tj. jego krzywa światłości określona jest równaniem ") można wyznaczyć:

  • mierząc natężenie oświetlenia E na tej powierzchni oraz jej współczynnik odbicia;
  • wówczas: (2-4)

  • mierząc natężenie oświetlenia E' na płaszczyźnie umyślonej, równoległej do powierzchni badanej, pochodzące od światła odbitego od tej powierzchni; odległość płaszczyzny, w której wykonuje się pomiar natężenia oświetlenia E', powinna być mała w stosunku do wymiarów badanej powierzchni;
  • wówczas: (2-5)

Wykonawszy oba te pomiary natężenia oświetlenia można wyznaczyć współczynnik odbicia badanej powierzchni wg wzoru:

(2-6)

2.5 Luksomierz

Luksomierz jest fotometrem służącym do pomiaru natężenia oświetlenia. Natężenie oświetlenia E jest jedną z najważniejszych wielkości stosowanych w technice świetlnej, którą można zmierzyć za pomocą luksomierzy subiektywnych lub obiektywnych. Druga metoda jest obecnie stosowana powszechnie ze względu na swoją prostotę. Miernik prądu fotoelektrycznego jest zwykle skalowany w luksach. Dobry luksomierz obiektywny powinien mieć filtr korekcyjny, dopasowujący czułość względną ogniwa fotoelektrycznego do czułości oka, urządzenie korygujące wpływ skośnego padania światła na światłoczułą powierzchnię i ogniwo połączone z miernikiem za pomocą dostatecznie długiego przewodu, aby obserwator odczytujący wskazania nie zasłaniał ogniwa.

Pomiary rozkładu natężenia pozwalają na obliczenie na danym obszarze:

  • średniego natężenia oświetlenia jako średniej arytmetycznej natężeń oświetlenia mierzonych w środkach n równych pól, na które podzielono obszar przy pomiarach
  • (2-7)

  • równomierności oświetlenia jako stosunku najmniejszego do największego natężenia oświetlenia na danym obszarze
  • (2-8)

  • średniej równomierności oświetlenia jako stosunku najmniejszego do średniego natężenia oświetlenia na danym obszarze

(2-9)

Eśr - średnie natężenie oświetlenia; n - liczba kwadratów, na które podzielono daną płaszczyznę; Ek - wartość natężenia oświetlenia w k-tym punkcie płaszczyzny;  - równomierność oświetlenia; Emin - najmniejsza wartość natężenia oświetlenia danej płaszczyzny (w jednym z przyjętych punktów); Emax - największa wartość natężenia oświetlenia danej płaszczyzny (w jednym z przyjętych punktów).

2.6 Spektrograf

Spektrofotometria (fotometria widmowa) obejmuje pomiary gęstości widmowej wielkości świetlnych. Pomiarów tych dokonuje się za pomocą spektrografów, np. metodą fotograficzną, przez pomiar porównawczy zaczerwienienia kliszy albo, co w technice świetlnej stosuje się częściej, przez pomiar prądu fotometrycznego ogniwa lub komórki fotoelektrycznej oświetlonej pasmem długości fal wybranym z widma za pomocą monochromatora.

Spektrograf jest przyrządem rozszczepiającym wiązkę promieniowania elektromagnetycznego na promieniowanie monochromatyczne i rejestrującym otrzymane widmo na płycie fotograficznej.

2.7 Nowoczesne metody projektowania oświetlenia

Tok postępowania przy projektowaniu oświetlenia w zasadzie nie uległ zmianie. Pojawiły się jednak programy komputerowe do obliczeń, dzięki czemu można szybciej i dokładniej wykonać pewne przeliczenia wariantowo, co przy stosowaniu dotychczasowych metod nie zawsze było możliwe i opłacalne.

Proces projektowania można podzielić na następujące etapy:

  • wstępne rozpoznanie obiektu oraz określenie funkcji oświetlenia;
  • określenie podstawowych parametrów oświetlenia takich jak: wymagane średnie natężenie oświetlenia oraz wskaźniki: a) równomierności; b) stopień ograniczenia olśnienia przykrego; c) stopień oddawania barw;
  • wybór rodzaju oświetlenia (ogólne, miejscowe, mieszane, efekty specjalne);
  • dobór rodzaju źródeł światła;
  • dobór rodzaju i ewentualnie typów opraw(wielowariantowo);
  • rozmieszczenie opraw w przestrzeni w oparciu o obliczenia rozkładu natężenia i sprawdzenie wskaźników równomierności i ograniczenia olśnienia i ewentualnie wskaźników charakteryzujących rozkład przestrzenny oświetlenia;
  • ustalenie kosztów inwestycyjnych i eksploatacyjnych uwzględniających rozkład przestrzenny oświetlenia.

Najważniejsze z punktu widzenia projektowania jest ustalenie średniego natężenia oświetlenia na płaszczyźnie roboczej i dobór rodzaju oświetlenia. Przy doborze źródeł światła bardzo ważne jest określenie, obok wymaganego poziomu natężenia oświetlenia, właściwego wskaźnika oddawania barw oraz barwy światła (temperatury barwowej). Typ opraw można dobrać w oparciu o wymiary pomieszczenia, rodzaj źródła światła, wymagany stopień ograniczenia olśnienia i rodzaj wnętrza lub oświetlanej przestrzeni.

Program CalcuLuX firmy Philips Lighting Poland S.A.

Licencjodawca Philips Lighting Poland S.A. przekazał program bezpłatnie i udzielił Licencjobiorcy tj. Politechnice Opolskiej nieprzenoszalne i niewyłączne prawo do użytkowania programu CalcuLuX. Program ten zawiera stałą bazę danych opraw oświetleniowych produkcji firmy Philips. Obsługa tego programu jest prosta, gdyż jest dostępny w wersji spolszczonej. Wystarcza ogólna znajomość obsługi komputera.

Program umożliwia dokładne wyznaczenie rozkładu natężenia oświetlenia na płaszczyźnie roboczej, z uwzględnieniem wpływów rozsyłów strumienia świetlnego oraz rozmieszczenia opraw.

Elektryczne źródła światła

Lampy elektryczne można podzielić według sposobu wytwarzania światła i innych istotnych ich cech pracy (np. sposobów zaświecania) lub wg ich zastosowania.

Żarówki

Żarówka wytwarza światło wskutek rozżarzenia się skrętki wolframowej pod wpływem przepływającego przez nią prądu elektrycznego. Skuteczność świetlna żarówki jest niewielka. Miarą skuteczności świetlnej żarówek jest wartość strumienia świetlnego w lm, przypadająca na jednostkę mocy 1 W, zużywaną przez żarówkę. Skuteczność świetlna żarówki jest różna dla różnych typów żarówek i zawiera się w zakresie (7-10) lm/W, przy czym wzrasta ona wraz z mocą żarówki. Tylko specjalne żarówki projekcyjne mają większą skuteczność świetlną, dochodzącą do 30 lm/W.

Małe wymiary włókna (żarnika) w żarówce są powodem dużej luminacji (500-1500) sb. Jest to bardzo wskazane w aparatach projekcyjnych, gdzie potrzeba jak największego skupienia światła w jednym punkcie, stanowi natomiast wadę przy oświetlaniu pomieszczeń, w których lepsze jest światło rozproszone.

Temperatura otoczenia nie ma istotnego wpływu na pracę żarówek, jeśli nie przekracza . W temperaturach wyższych może pogarszać się czystość gazu (lub wysokość próżni), a bańki mogą ulec odkształceniom. Natomiast praca żarówek zależy w dużym stopniu od napięcia sieci.

Okres trwałości żarówki jest zależny od wartości napięcia zasilającego. Maleje, gdy napięcie wzrasta ponad wartość napięcia znamionowego, wzrasta, gdy wartość napięcia spada.

Zmianom napięcia towarzyszy zmiana strumienia świetlnego żarówek. Przy obniżce napięcia strumień świetlny szybko maleje, przy wzroście się zwiększa.

Wszystkie rodzaje żarówek promieniują prawie jednakowe światło żółtawe o odmiennym widmie niż widmo światła dziennego. Uzyskanie w żarówkach widma światła zbliżonego do widma światła dziennego jest dość trudne i połączone z dużą stratą strumienia świetlnego.

Świetlówki

Powszechnie stosowanym źródłem światła o zupełnie odmiennej zasadzie działania niż żarówka jest lampa fluorescencyjna - świetlówka.

Świetlówka wytwarza strumień świetlny pośrednio. Najpierw pod wpływem napięcia doprowadzonego do skrętek powstaje w parach argonu i rtęci zawartych w rurze wyładowanie, które powoduje powstawanie promieniowania, głównie nadfioletowego, prawie niewidzialnego.

Bilans mocy świetlówek jest znacznie korzystniejszy niż żarówki. Przeszło 20% mocy doprowadzonej do samej rury świetlówki przetwarza się na światło. Procesowi wytwarzania światła towarzyszy wydzielanie się niewielkiej ilości ciepła, bo około 0,016 lm/W, gdy w żarówkach około 0,082 lm/W. Przy obliczaniu zapotrzebowania mocy na świetlówki powinno się brać pod uwagę moc całego urządzenia wraz z dławikiem, a nie samą tylko świetlówkę.

Świetlówki produkuje się w różnych barwach i odcieniach światła zależnie od składu chemicznego luminoforu pokrywającego wewnętrzne ścianki świetlówki:

  • barwie światła dziennego;
  • barwie białej;
  • barwie białej z ciepłym różowawym odcieniem, pośredniej między barwą światła dziennego a czystą barwą białą - zimną (niebieskawą).

Rtęciówki - wysokoprężne lampy rtęciowe

Strumień świetlny w rtęciówkach powstaje w jarzniku w parze rtęci. Jarznik jest to rurka wyładowcza ze szkła kwarcowego z wtopionymi elektrodami głównymi zapłonowymi zawierająca rtęć. Ciśnienie pary rtęci w jarzniku w stanie ustalonym wynosi (1-10) atmosfer.

Zapłon rtęciówek następuje bez środków pomocniczych. W chwili załączenia rtęciówka nie świeci i pobiera prąd większy niż znamionowy przez okres kilku minut. Po upływie tego czasu następuje zapłon rtęciówki.

Rtęciówki mają skorygowane widmo światła; ich bańki są pokryte od wewnątrz luminoforem świecącym pod wpływem nadfioletowego promieniowania jarznika.

Rtęciówki pobierają w chwili załączenia prąd większy niż w stanie ustalonym. Wymaga to stosowania do zabezpieczenia obwodów zawierających rtęciówki bezpieczników z wkładkami zwłocznymi, szczególnie gdy wartość prądu znamionowego wkładki bezpiecznikowej jest bardzo bliska wartości prądu ustalonego rtęciówek w danym obwodzie.

Wahania napięcia mają duży wpływ na skuteczność świetlną rtęciówek. Najniższa wartość napięcia, przy której rtęciówka powinna pracować skutecznie wynosi 198 V. Temperatura nie wpływa na skuteczność świetlną rtęciówek. Rtęciówki wykazują dość dużą zmienność strumienia świetlnego w funkcji czasu świecenia.

LED

Dioda elektroluminescencyjna

Dioda elektroluminescencyjna, dioda świecąca, LED (ang. light-emitting diode) – dioda zaliczana do półprzewodnikowych przyrządów optoelektronicznych, emitujących promieniowanie w zakresie światła widzialnego, podczerwieni i ultrafioletu.

Wynalezienie diody

Do produkcji weszła w latach sześćdziesiątych w formie opracowanej przez amerykańskiego inżyniera Nicka Holonyaka juniora, który jest uważany za jej wynalazcę. Możliwe jest, że została wynaleziona już wcześniej, w latach 20. XX wieku. Radziecki technik radiowy Oleg Władimirowicz Łosew zauważył, że diody używane w odbiornikach radiowych emitują światło, w latach 1927-30 opublikował łącznie 16 artykułów opisujących działanie diod elektroluminescencyjnych[1].

Działanie

Działanie diody elektroluminescencyjnej (LED) opiera się na zjawisku rekombinacji nośników ładunku (rekombinacja promienista). Zjawisko to zachodzi w półprzewodnikach wówczas, gdy elektrony przechodząc z wyższego poziomu energetycznego na niższy zachowują swój pseudo-pęd. Jest to tzw. przejście proste. Podczas tego przejścia energia elektronu zostaje zamieniona na kwant promieniowania elektromagnetycznego. Przejścia tego rodzaju dominują w półprzewodnikach z prostym układem pasmowym, w którym minimum pasma przewodnictwa i wierzchołkowi pasma walencyjnego odpowiada ta sama wartość pędu.Główne parametry diod LED: sprawność kwantowa (zewnętrzna) skuteczność świetlna długość fali emitowanego światłas zerokość widmowa moc wyjściowa częstotliwość graniczna czas narastania lub opadania
maksymalny prąd (przewodzenia) zasilający (w mA)maksymalne napięcie wsteczne (do kilku V) Półprzewodnikiem cechującym się tego rodzaju przejściami jest arsenek galu (GaAs) i między innymi dzięki tej własności głównie on jest wykorzystywany do produkcji źródeł promieniowania (drugim powodem jest bardzo duża sprawność kwantowa – jest to parametr określający udział przejść rekombinacyjnych, w wyniku których generowane są fotony do ilości nośników ładunku przechodzących przez warstwę zaporową złącza p-n, przejścia rekombinowane zachodzą w obszarze czynnym złącza).

Nfot – całkowita ilość fotonów generowanych wewnątrz obszaru czynnego;
Nnośo – całkowita ilość nośników wstrzykiwanych do obszaru czynnego złącza;
Pprom – moc promieniowania generowanego wewnątrz półprzewodnika;
h – stała Plancka;
v – częstotliwość generowanego promieniowania;
I – prąd elektryczny doprowadzony do diody;
e – ładunek elektronu.

W krzemie i germanie dominują przejścia skośne. Luminescencja jest zjawiskiem fizycznym polegającym na emitowaniu przez materię promieniowania elektromagnetycznego pod wpływem czynnika pobudzającego, które dla pewnych długości fali przewyższa emitowane przez tę materię promieniowanie temperaturowe. W diodzie LED mamy do czynienia z tzw. elektroluminescencją, przy wytworzeniu której źródłem energii pobudzającej jest prąd elektryczny dostarczony z zewnątrz, czasami pole elektryczne. Najefektywniejsza elektroluminescencja w półprzewodniku powstaje w wyniku rekombinacji swobodnych nośników ładunku w złączu p-n, gdy jest ono spolaryzowane w kierunku przewodzenia. Intensywność świecenia zależy od wartości doprowadzonego prądu, przy czym zależność ta jest liniowa w dużym zakresie zmian prądu. Zjawiska przeszkadzające elektroluminescencji to pochłanianie wewnętrzne i całkowite odbicie wewnętrzne. Długość fali generowanego promieniowania:

 

przy czym:

  • Wg = Wc – Wv – szerokość pasma zabronionego lub różnica energii poziomów, między którymi zachodzi rekombinacja,
  • h – stała Plancka,
  • c – prędkość światła.

Miarą strat na odbicie wewnętrzne i pochłanianie jest stosunek zewnętrznej do wewnętrznej sprawności kwantowej nqz/nnw. O ile wewnętrzna sprawność kwantowa nqw jest zależna od technologii procesu wytwarzania złącza oraz właściwości zastosowanego półprzewodnika, o tyle na zewnętrzną sprawność kwantową ma także wpływ kształt diody. Na rysunku a) przekrój diody elektroluminescencyjnej płaskiej, a na rysunku b) półsferycznej. Kąt krytyczny, przy którym występuje pełne odbicie wewnętrzne

przy czym: n* jest współczynnikiem załamania.

Pochłanianie wewnętrzne może być wyrażane za pomocą funkcji exp[-a(l)x], gdzie a(l) jest współczynnikiem absorpcji dla danej długości fali, x zaś określa odległość od miejsca rekombinacji promienistej do powierzchni emitującej promieniowanie diody na zewnątrz.Całkowitą sprawność zamiany energii elektrycznej na energię promienistą w przypadku omawianej diody płaskiej określa zależność:

przy czym:

  • P – moc wejściowa elektryczna;4n*/(n*+1)² – współczynnik transmisji (przepuszczalności) promieniowania z wnętrza półprzewodnika do powietrza;
  • f(l) – strumień fotonów;
  • R – współczynnik odbicia od kontaktu tylnego;
  • αn, αp – współczynnik absorpcji w obszarze n lub p diody;
  • xn , xp – grubość obszaru n lub p diody.

Złącza p-n diod elektroluminescencyjnych z GaAs wykonuje się zazwyczaj techniką dyfuzyjną, co zapewnia im wysoką sprawność kwantową. Promieniowanie diod elektroluminescencyjnych z GaAs można uczynić widzialnym za pomocą przetworników podczerwieni, na przykład przez pokrycie powierzchni diody odpowiednim luminoforem. Promieniowanie widzialne emitują diody elektroluminescencyjne z półprzewodników trójskładnikowych GaAsP, w których tak samo jak w GaAs są spełnione warunki dla prostych przejść rekombinacyjnych. Diody z GaAsP emitują światło czerwone o długości fali l = 650 nm. Długość fali emitowanego promieniowania zwiększa się ze wzrostem temperatury złącza. Diody emitują promieniowanie w bardzo wąskim przedziale widma: od 490 nm – kolor niebieski do 950 nm – bliska podczerwień. Diody elektroluminescencyjne są wytwarzane z materiałów półprzewodnikowych (pierwiastki z III i V grupy układu okresowego np. arsenek galu GaAs, fosforek galu GaP, arseno-fosforek galu GaAsP o odpowiednim domieszkowaniu). 

Barwa promieniowania emitowanego przez diody LED zależy od materiału półprzewodnikowego są to barwy: niebieska, żółta, zielona, pomarańczowa, czerwona.

Nazwa Materiał Barwa
arsenek galu GaAs podczerwień
fosforek galu GaP czerwona, zielona, żółta
fosforo-arsenek galu GaAsx czerwona, pomarańczowa, żółta
galo-arsenek glinu Al1-xAs czerwona, podczerwień
azotek galu GaN niebieska, biała

Średni prąd przewodzenia IF nie powinien przekraczać 20 – 1500 mA, zależnie od typu diody. Często ogranicza się go za pomocą odpowiednio dobranego rezystora połączonego szeregowo z diodą lub stabilizatora prądu. Stabilizatory prądu są zwykle stosowane do zasilania diod dużej mocy, gdzie istotna jest sprawność układu zasilania diody. 

Zalety diod elektroluminescencyjnych:

  • mały pobór prądu
  • mała wartość napięcia zasilającego
  • duża sprawność
  • małe straty energii
  • małe rozmiary
  • duża trwałość
  • duża wartość luminacji

Odmiany i zastosowania LED

  

Diody LED produkowane są w różnych wielkościach i kształtach obudów. W większości przypadków kolor obudowy odpowiada barwie emitowanego światła. Wyjątek stanowią obudowy bezbarwne które stosuje się do diod światła białego jak i innych barw również wielokolorowe oraz diod emitujących podczerwień.

  • IR – emitujące promieniowanie podczerwone – wykorzystywane w łączach światłowodowych, a także w urządzeniach zdalnego sterowania
  • HBLED, High Brightness LED – diody o wysokiej jasności świecenia; za takie uważa się, których jasność przekracza 0,2 cd; znajdują one zastosowanie w miejscach, gdzie zwykle używa się tradycyjnych źródeł światła – w sygnalizacji ulicznej, w oświetleniu pojazdów, w latarkach
  • RGB LED dioda mająca struktury do generowania trzech podstawowych barw (czerwony, zielony, niebieski), a co za tym idzie, przez możliwość ich mieszania, praktycznie dowolnej barwy
  • RGBA LED – rozszerzenie struktury RGB o dodatkową diodę o kolorze bursztynowym (ang. Amber) powiększającą osiągalną przestrzeń barw
  • RGBW LED – rozszerzenie struktury RGB o dodatkową diodę o kolorze białym (ang. White). Przykładem diody RGBW jest dioda firmy CREE model MC-E RGBW
  • warm white LED – Dioda LED generująca światło białe ciepłe (według normy PN-EN 12464-1 jest to temperatura barwowa poniżej 3300 K). Diody ciepłe mają najbardziej zbliżoną temperaturę barwową do światła żarówki.
  • neutral white LED – Dioda LED generująca światło białe neutralne (według normy PN-EN 12464-1 jest to temperatura barwowa 3300 K - 5300 K)
  • cool white LED – Dioda LED generująca światło białe zimne (według normy PN-EN 12464-1 jest to temperatura barwowa powyżej 5300 K)
  • High Power LED lub Power LED - Dioda LED wysokiej mocy, do poprawnej pracy wymaga zapewnienia odpowiedniego chłodzenia i źródła prądowego do zasilania. Białe diody tego typu mają najczęściej emiter wielkości około 1mm2, jasność około 100 lm przy prądzie 350mA i pobieranej mocy około 1W . Maksymalny prąd podawany przez producentów to zazwyczaj 0,7÷1,5A na 1mm2 struktury (maksymalny prąd zależy w głównej mierze od chłodzenia struktury świecącej diody). Firmy produkujące tego typu LEDy to (przykładowe modele w nawiasach): Philips Lumileds Lighting Company (Luxeon K2, Luxeon Rebel), CREE (XR-C, XR-E, XP-C, XP-E, XP-G, MC-E), Seoul Semiconductors (SSC-P4, SSC-P7), Osram Opto Semiconductors GmbH (Ostar, Oslon), Luminus Devices (SST-50, SST-90) Nichia.

 

OLED

Organiczna dioda elektroluminescencyjna

Organiczna dioda elektroluminescencyjna, OLED (ang. Organic Light-Emitting Diode) to dioda elektroluminescencyjna (LED) wytwarzana ze związków organicznych. OLED oznacza także klasę wyświetlaczy graficznych, opartych na tej technologii. Wyświetlacze tego typu charakteryzują się dość prostą metodą produkcji – warstwa organiczna, składająca się z pikseli-diod w trzech kolorach (lub czterech - dodatkowy biały), jest nakładana na płytę bazową w procesie podobnym do drukowania stosowanego przez drukarki atramentowe. Dodatkowe wprowadzenie warstwy pośredniej pomiędzy płytą a emiterem podnosi sprawność i jasność ekranu.

Historia

Pierwszym związkiem organicznym, w którym odkryto zjawisko emisji światła pod wpływem przyłożenia napięcia elektrycznego, był polifenylenowinylen; odkrycia tego dokonano w roku 1989 w laboratorium Uniwersytetu Cambridge. Pierwszym seryjnie produkowanym urządzeniem wyposażonym w wyświetlacz OLED był palmtop CLIE PEG-VZ90 firmy Sony – wyświetlacz o przekątnej 3,8 cala, rozdzielczości 480 × 320 pikseli, jasności 150 cd/m², grubości 1.9 mm i kącie widzenia 180°. 26 maja 2007 roku firma Sony zaprezentowała film ukazujący elastyczny wyświetlacz OLED o przekątnej ekranu 2,5 cala i rozdzielczości 120 × 160 pikseli.
W październiku 2007 Sony zaprezentowało telewizor wykonany w technologii OLED. Telewizor XEL-1 o przekątnej 11 cali, rozdzielczości 960 × 540 pikseli oraz kontraście 1 000 000:1 ma grubość jedynie 3 mm. Odbiornik waży około 2 kg i posiada złącze HDMI[1].

Zasada działania

OLED składa się z warstwy emisyjnej, warstwy przewodzącej, podłoża, oraz anody i katody. Warstwy złożone są z cząstek organicznych polimerów przewodzących. Ich poziom przewodzenia znajduje się w zakresie między izolatorami, a przewodnikami, z tego względu nazywane są one półprzewodnikami organicznymi.

Schemat OLED: 1 – katoda (−), 2 – warstwa emisyjna, 3 – emisja promieniowania, 4 – warstwa przewodząca, 5 – anoda (+)

Przyłożenie napięcia do OLED powoduje przepływ elektronów od katody do anody, zatem katoda podaje elektrony do warstwy emisyjnej, a anoda pobiera elektrony z warstwy przewodzącej, innymi słowy anoda podaje dziury elektronowe do warstwy emisyjnej.
W momencie spolaryzowania złącza w kierunku przewodzenia, warstwa emisyjna jest naładowana ujemnie, jednocześnie warstwa przewodząca staje się bogata w dodatnio naładowane dziury. Oddziaływanie elektrostatyczne przyciąga elektrony i dziury, które ze sobą rekombinują. Dzieje się to blisko warstwy emisyjnej, bowiem dziury w półprzewodnikach organicznych są bardziej mobilne niż elektrony (odwrotnie niż w przypadku półprzewodników nieorganicznych). W momencie rekombinacji elektron przechodzi na niższy poziom energetyczny, czemu towarzyszy emisja promieniowania elektromagnetycznego w zakresie widma widzialnego. Dlatego warstwa ta nazywana jest emisyjną.

OLED nie świeci przy zaporowym spolaryzowaniu złącza, ponieważ dziury elektronowe przemieszczają się do anody, a elektrony do katody, tak więc oddalają się od siebie i nie rekombinują. Jako materiał anody zwykle wykorzystywany jest ITO (Indium Tin Oxide - roztwór stały tlenku indu(III) i tlenku cyny(IV)). Jest on przezroczysty dla światła i posiada wysoką pracę wyjścia co sprzyja przemieszczaniu dziur do warstwy polimerowej. Metale takie jak glin i wapń są często wykorzystywane do tworzenia katod, ponieważ posiadają niską pracę wyjścia sprzyjającą wstrzykiwaniu elektronów do warstwy polimerowej.

Wady i zalety

Zalety

Prototypowy elastyczny wyświetlacz OLED.

  • W procesie produkcji materiał organiczny może być naniesiony na odpowiednie elastyczne i lekkie podłoże, daje to możliwość produkcji zwijanych wyświetlaczy, ekranów wszytych w odzież, oraz lżejszych komputerów przenośnych.
  • Posiada większą skalę barw i jasność, niż LCD, ponieważ piksele OLED bezpośrednio emitują światło, które nie jest zatrzymywane przez filtry polaryzacyjne, tak jak jest w wypadku LCD.
  • Nie wymaga podświetlenia, dzięki temu kontrast może wynosić nawet 1 000 000:1, a czerń jest idealnie czarna. Zmniejsza to pobór energii w chwili wyświetlania ciemnego obrazu. Brak podświetlenia obniża też koszt produkcji oraz eksploatacji.
  • Kolor punktu obrazu na wyświetlaczu OLED pozostaje prawidłowy nawet gdy kąt patrzenia bliski jest 90° względem wektora normalnego. Przy wykorzystaniu przezroczystego, elastycznego podłoża, wyświetlacz taki może wyświetlać obraz z obu stron, a tym samym kąt widzenia jest praktycznie nieograniczony.
  • Posiada znacznie krótszy czas reakcji w porównaniu do monitora LCD, który cechuje się czasem reakcji na poziomie 2-12 milisekund, natomiast OLED nawet około 0,01 milisekundy.
  • W procesie produkcji OLED nie jest wykorzystywana rtęć, co czyni je bardziej przyjaznymi dla środowiska.
  • Dzięki prostej budowie, braku podświetlenia oraz mniejszej liczbie warstw wyświetlacza, szacunkowe koszty masowej produkcji są znacznie niższe niż produkcja wyświetlaczy LCD oraz paneli plazmowych. Także mniejsze zużycie energii i mniejsza liczba elementów ma wpływ na niższy koszt eksploatacji wyświetlaczy OLED.

Wady

  • Największym problemem technologii OLED jest ograniczona żywotność materiałów organicznych. W przeszłości niebieskie OLED miały czas życia ograniczony do 5000 godzin, dla porównania LCD około 60 000 godzin. Jednak w 2007 roku wyprodukowano wyświetlacze PLED mogące działać ponad 198 000 godzin w oparciu o zielone OLED.
  • W przypadku rozszczelnienia matrycy wyświetlacza, spowodowanego mechanicznym uszkodzeniem, wilgoć może zniszczyć materiał organiczny.
  • Rozwój technologii jest ograniczony patentami posiadanymi przez Eastman Kodak, żądającego nabycia licencji przez inne firmy. 

Parametry stosowane przy projektowaniu natężenia oświetlenia

Współczynniki odbicia

=0,7

powierzchnie białe lub o bardzo jasnych barwach

- sufit malowany na biało

- ściany malowane na biało

- okna zawieszone białymi firankami

=0,5

powierzchnie o jasnych barwach

- sufit betonowy czysty lub jasny drewniany

- sufit malowany na biało w pomieszczeniach wilgotnych

- ściany malowane na biało

- okna bez firanek

=0,3

powierzchnie o barwach średniej jasności

- sufit betonowy w pomieszczeniach brudnych lub drewnianych

- ściany betonowe

- okna bez firanek

=0,1

powierzchnie o ciemnych barwach

- sufity i ściany betonowe i drewniane w pomieszczeniach z dużą ilością pyłu ciemnego

- całkowicie oszklone ściany bez firanek

- ściany z cegły czerwonej nie otynkowanej

- podłoga dowolnej barwy

Zalecane w kraju wartości współczynnika zapasu k (PN-84 E-02033)

Stopień osadzania brudu

Dostęp do opraw

łatwy

łatwy

silne osadzanie się brudu

1,5

2

średnie osadzanie się brudu

1,4

1,7

słabe osadzanie się brudu

1,3

1,4

Równomierność oświetlenia

Na płaszczyźnie roboczej równomierność oświetlenia powinna wynosić:

  • przy pracy ciągłej (Emin/Eśr) - 0,65;
  • przy krótkotrwałej oraz w strefach komunikacyjnych (Emin/Eśr) - 0,4.

Najmniejsza liczba punktów pomiarowych w zależności od wskaźnika pomieszczenia

Wskaźnik pomieszczenia

Liczba punktów pomiarowych

w < 1

4

 w < 2

9

 w < 3

16

w3

25

P, Q - długość i szerokość pomieszczenia; Hm - wysokość zawieszenia opraw nad powierzchnią roboczą

Sprawdzenie natężenia za pomocą luksomierza

Przed rozpoczęciem pomiarów należy odbiornik fotoelektryczny naświetlać mierzonym natężeniem oświetlenia do czasu ustabilizowania wskazań (co najmniej 5 min). Podczas odczytów osoba wykonująca pomiary nie powinna zaciemniać odbiornika fotoelektrycznego.

Pomiary należy wykonywać na płaszczyźnie roboczej, przy małych obiektach pracy - bezpośrednio na tych obiektach, a przy dużych obiektach - w równomiernie rozmieszczonych punktach, w warunkach jak najbardziej zbliżonych do występujących podczas normalnej pracy. Ze zmierzonych wartości należy policzyć średnią arytmetyczną.

W pomieszczeniach z oświetleniem ogólnym całą powierzchnię wnętrza należy podzielić na kwadraty o boku około 1 m i mierzyć natężenie oświetlenia w środku każdego kwadratu, na wysokości płaszczyzny roboczej.

Literatura

  1. Źródła światła: katalog OSRAM 98/99
  2. Sieci elektryczne skrypt cz. 3 Janusz Horak Politechnika Częstochowska 1990r.
  3. Poradnik montera elektryka: praca zbiorowa Wydawnictwo Naukowo Techniczne W-wa 1990r.
  4. Elektrotechnika: podstawy i instalacje elektryczne: skrypt Miedziński Bogdan Politechnika Wrocławska Wrocław 1994r.
  5. Zarządzenie Ministra Gospodarki Materiałowej i Paliwowej w sprawie szczegółowych zasad eksploatacji urządzeń oświetlenia elektrycznego 1987r.
  6. Urządzenia elektroenergetyczne: Henryk Markiewicz, Konstanty Wołkowiński WNT W-wz 1985r.
  7. PN-84/E-02033 Oświetlenie wnętrz światłem elektrycznym
  8. PN-84/E-02035 Oświetlenie elektryczne obiektów elektrycznych
  9. Encyklopedia powszechna PWN W-wa 1979r.
  10. Instalacje elektroenergetyczne - zagadnienia wybrane Konstanty Wołkowiński WNT W-wa 1972r.
  11. Miernictwo przemysłowe: Edmund Romer PWT W-wa 1970r.
  12. Poradnik dla elektryków: praca zbiorowa PWSZ W-wa 1965r.
  13. PN-64/E-01005 Technika świetlna: podstawowe pojęcia, wielkości i jednostki
  14. Technika świetlna Poradnik: praca zbiorowa PWT W-wa 1960r.
  15. Energia: miesięcznik 9/97
  16. Elektroinstalator: praktyczny miesięcznik dla fachowców
  17. Źródła światła: katalog TUNGSRAM: Budapest
  18. Wytyczne projektowania i montażu oświetlenia przy zastosowaniu źródeł światła - Elektromontaż Kraków 1995r.
  19. Źródła światła: katalog Philips Lighting S.A.
  20. Podstawy techniki świetlnej: Jerzy Bąk, Wiesława Pabjańczyk - Politechnika Łódzka Łódź 1994r.
  21. Projektowanie instalacji elektroenergetycznych: Aleksander Straszewski WNT W-wa 1968r.
  22. Mały ilustrowany leksykon techniczny: WNT W-wa 1982r.
  23. Wikipedia.pl

 

Artykuł pochodzi ze strony: 
http://www.elektrotechnika.po.opole.pl/cwiczenia/zrodla_sw/zrodla_sw.html
oraz http://wikipedia.pl

Żarówki LED można kupić tutaj: led sklep.pl

 
Centrum Handlowe
Które kategorie najczęściej odwiedzasz?
 
Archiwum
Forum
Reklama